\u201eKara to naturalna konsekwencja uniwersalnej wyk\u0142adni zwi\u0105zku mi\u0119dzy czynem i odpowiedzialno\u015bci\u0105 za jego skutki. To przedmiot powszechnej zgody, wpisanej w wi\u0119kszo\u015b\u0107 istniej\u0105cych system\u00f3w normatywnych. Dla wielu to tak\u017ce przejaw respektowania zasady sprawiedliwo\u015bci. Jest wina, musi pojawi\u0107 si\u0119 kara. I to adekwatna do czynu. Wydaje si\u0119 to oczywiste. Takie s\u0105 powszechne intuicje”[1] A jednak poznanie intuicyjne cz\u0119sto upraszcza nasz obraz rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n
W niniejszej pracy, na teoretyczny obraz kary, na\u0142o\u017c\u0119 konkretny przypadek problemowego zachowania psa. Uzna\u0142am, \u017ce poj\u0119cie to powinno zosta\u0107 om\u00f3wione przy uwzgl\u0119dnieniu wszystkich skutk\u00f3w jakie za sob\u0105 niesie. Jednocze\u015bnie pragn\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 czytelnika na istnienie bardzo cienkiej granicy pomi\u0119dzy kar\u0105, a zwyk\u0142ym zn\u0119caniem si\u0119. \u201eKara definiowana jest nie jako konkretne dzia\u0142anie, lecz poprzez wp\u0142yw, jaki wywiera na zachowanie psa. Ma zmniejszy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia w przysz\u0142o\u015bci niechcianego zachowania i obni\u017cy\u0107 jego intensywno\u015b\u0107.”[2] Niestety cz\u0119sto ta cienka granica jest przekraczana. Wiele razy pomimo braku jakichkolwiek rezultat\u00f3w naszych dzia\u0142a\u0144, dokr\u0119camy \u015brub\u0119, a wtedy daleko odbiegamy od wy\u017cej przedstawionej definicji. Czy przypadkiem nie szukamy usprawiedliwienia dla sposobu w jaki pozwalamy sobie na roz\u0142adowanie naszego napi\u0119cia? Czy teoretyczny model opisu problemowego zachowania psa mie\u015bci si\u0119 w ramach poj\u0119cia kary? Zastan\u00f3wmy si\u0119 wsp\u00f3lnie.<\/p>\n
Jaki\u015b czas temu zadzwoni\u0142a do mnie w\u0142a\u015bcicielka 9-cio miesi\u0119cznej suczki razy Labrador Retreiver o imieniu Bella. Zg\u0142osi\u0142a si\u0119 do mnie z problemem, kt\u00f3ry (cyt.)”utrudnia nam wszystkim normalne \u017cycie”. Po mojej wizycie jednak zweryfikowa\u0142am niejako obraz – \u201eczworono\u017cni” w tym \u201estadzie” r\u00f3wnie\u017c nie maja si\u0119 najlepiej. W\u0142a\u015bcicielce Belli najwi\u0119kszy problem sprawia\u0142a jej \u201e\u0142aso\u015b\u0107” na jedzenie a w zasadzie to, \u017ce za \u017cadne skarby nie mog\u0142a jej wygoni\u0107 z kuchni. Cz\u0119sto zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce Bella podkrada\u0142a jedzenie z kuchennego blatu, czasami z otwartej lod\u00f3wki. W\u0142a\u015bciciele skoncentrowani na wyeliminowaniu problemu wymy\u015blali zestaw coraz to r\u00f3\u017cnych kar. Od krzyku, po klapsy a wreszcie chwytanie za kark i \u201ewyrzucanie” na przedpok\u00f3j. Wspomnieli oni r\u00f3wnie\u017c, \u017ce od dw\u00f3ch miesi\u0119cy Bella sta\u0142a si\u0119 nieufna i agresywna \u201eod jakiego\u015b czasu warczy i par\u0119 razy ugryz\u0142a m\u0119\u017ca”<\/p>\n
Teoria uczenia si\u0119 definiuje pojecie kary w prze\u0142o\u017ceniu na dwie techniki: pozytywne oraz negatywne wygaszenie. W rozumieniu definicji kary pozytywnej (P+) tj. pozytywnego wygaszenia (Jean Donaldson u\u017cywa tak\u017ce okre\u015blenia \u201ekara aktywna”[3]), pies pope\u0142nia b\u0142\u0105d i po pope\u0142nionym b\u0142\u0119dzie do\u015bwiadcza bod\u017aca awersyjnego. W wyniku dzia\u0142ania obiektu pojawia si\u0119 co\u015b, co uznaje on za niekorzystne. W obrazowanym przypadku bodziec awersyjny przybra\u0142 najpierw posta\u0107 werbalnych gr\u00f3\u017ab wymierzenia kary a nast\u0119pnie rzeczywistej kary wymierzonej r\u0119k\u0105 w\u0142a\u015bciciela. Wed\u0142ug poj\u0119cia kary negatywnej (P-) tj. negatywnego wygaszenia (Jean Donaldson u\u017cywa tak\u017ce okre\u015blenia \u201ekara bierna”[4]), kara polega na wycofaniu pozytywnego wzmocnienia, w celu zmniejszenia prawdopodobie\u0144stwa pojawienia si\u0119 danego zachowania. Mamy tu do czynienia z kar\u0105 psychiczn\u0105 a nie fizyczn\u0105. W wyniku dzia\u0142ania obiektu nast\u0119puje utrata czego\u015b, co postrzega on za godne po\u017c\u0105dania. Jest to umiej\u0119tne manipulowanie tymi elementami otoczenia, kt\u00f3re pies w danej chwili postrzega jako cenne. \u201eTego rodzaju kary s\u0105 o wiele bardziej humanitarne ni\u017c bicie czy straszenie i znacznie lepiej sprawdzaj\u0105 si\u0119 w trakcie szkolenia”…. \u201ePrawid\u0142owo zastosowana kara powinna przynie\u015b\u0107 widoczna zmian\u0119 w zachowaniu psa ju\u017c za pierwszym a maksymalnie trzecim razem” [5]. Tutaj dobrym by by\u0142o zastosowanie sygna\u0142u braku nagrody, w postaci tak zwanych dysk\u00f3w treningowych. Prawid\u0142owo u\u017cyte dyski mog\u0105 przerwac niepo\u017c\u0105dane zachowanie oraz poprze\u0107 komend\u0119 slowna.<\/p>\n
Teoria uczenia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c podaje termin wzmocnienia negatywnego (R-), kt\u00f3re nie jest synonimem kary, jednak pozwoli\u0142am sobie przywo\u0142a\u0107 t\u0119 technik\u0119 poniewa\u017c uwa\u017cam, \u017ce niesie ono ze sob\u0105 pewien jej pierwiastek. \u201e….wszelkie zdarzenia lub bod\u017ace nieprzyjemne dla obiektu, niezale\u017cnie od ich nasilenia, kt\u00f3re mo\u017cna powstrzyma\u0107, lub kt\u00f3rych obiekt jest w stanie unikn\u0105\u0107 pod warunkiem zmiany swoich zachowa\u0144”[6]. Czy\u017c je\u017celi chcemy przerwa\u0107 dzia\u0142anie bod\u017ac\u00f3w wywo\u0142uj\u0105cych b\u00f3l, strach czy dyskomfort dla obiektu najpierw nie musimy tych bod\u017ac\u00f3w wprowadzi\u0107? Czy sam krzyk (kt\u00f3ry ustaje gdy pies wyjdzie z kuchni) nie jest dla suki kar\u0105 pozytywn\u0105? \u201eNawet skrajne czynniki wzmocnienia negatywnego, mog\u0105 jednocze\u015bnie spe\u0142nia\u0107 role karz\u0105ca”[7]<\/p>\n
Natychmiastowa kara potrafi zatrzyma\u0107 zachowanie, nie powoduje jednak poprawy – nie dajemy psu sygna\u0142u, co zrobi\u0107 \u017ceby zachowanie poprawi\u0107. W obrazowanym przypadku pies nie wie jak ma si\u0119 zachowa\u0107 a\u017ceby na tym skorzysta\u0107. Wychodzi z kuchni jedynie wtedy gdy pojawia si\u0119 krzyk lub klaps. Zastosowana kara, nie daje Belli \u017cadnych wskaz\u00f3wek co do tego, czego si\u0119 od niej oczekuje, a wi\u0119c uparcie powraca do kuchni. A czy nie lepiej drog\u0105 pozytywnego wzmocnienia dawa\u0107 suczce nagrody kiedy trzyma si\u0119 z daleka od kuchni, np. w przedpokoju na swoim kocu? Wzmacniaj\u0105c takie jej zachowania nie b\u0119dzie ona podejmowa\u0142a bezproduktywnych dla niej dzia\u0142a\u0144 pozostawania w miejscu, w kt\u00f3rym przebywanie nie przynosi jej \u017cadnych korzy\u015bci, na korzy\u015b\u0107 miejsca, w kt\u00f3rym jest nagradzana. Psy szybko rezygnuj\u0105 z zachowa\u0144 kt\u00f3re nie przynosz\u0105 \u017cadnych rezultat\u00f3w.<\/p>\n
A\u017ceby kara by\u0142a skuteczna musz\u0105 zosta\u0107 spe\u0142nione poni\u017csze kryteria. Po pierwsze – kryterium intensywno\u015bci. A\u017ceby obiekt nie uodporni\u0142 si\u0119 na bodziec, musi by\u0107 on na tyle intensywny aby od razu wywo\u0142a\u0142 skutek.[8] W\u0142a\u015bciciele Belli post\u0105pili zupe\u0142nie inaczej, stopniowo zwi\u0119kszaj\u0105c intensywno\u015b\u0107 wymierzanej kary. W pocz\u0105tkuj\u0105cej fazie by\u0142o to s\u0142owo \u201ewyjd\u017a” lekko podniesionym g\u0142osem, nast\u0119pnie krzyki, klapsy a potem chwytanie za kark. Mo\u017cna wi\u0119c stwierdzi\u0107, \u017ce suka stopniowo przyzwyczaja\u0142a si\u0119 do otrzymywanej kary. Bodziec zach\u0119caj\u0105cy jakim by\u0142o jedzenie, od samego pocz\u0105tku by\u0142 znacznie intensywniejszy ani\u017celi wymierzana kara.<\/p>\n
Po drugie, kara musi by\u0107 natychmiastowa. Musi nast\u0105pi\u0107 gdy niepo\u017c\u0105dane zachowanie dopiero si\u0119 zaczyna, inaczej w mi\u0119dzyczasie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do wzmocnienia zachowania[9]. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w, kar\u0119 aplikuje si\u0119 zbyt p\u00f3\u017ano. Kiedy pies jest w trakcie dzia\u0142ania lub, co gorsza, po.[10] Kiedy pies by\u0142 karany? Kiedy ju\u017c przebywa\u0142 w kuchni. Skoro tak, za jakie zachowanie by\u0142 karany? W tym czasie zapewne wykonywa\u0142 wiele r\u00f3\u017cnych czynno\u015bci jak stanie, le\u017cenie i siedzenie na przemian, bardzo prawdopodobne wi\u0119c jest, \u017ce w jego \u201erozumieniu” zosta\u0142 ukarany za kt\u00f3ra\u015b w\u0142a\u015bnie z tych czynno\u015bci – na pewno nie za przebywanie w kuchni. Chc\u0105c wyeliminowa\u0107 dane zachowanie, bod\u017ace zniech\u0119caj\u0105ce nale\u017cy aplikowa\u0107 w momencie kiedy to zachowanie zaczyna si\u0119, a nie w trakcie jego trwania.<\/p>\n
Po trzecie – konsekwencja. To oznacza, \u017ce wszyscy w\u0142a\u015bciciele, za ka\u017cdym razem kiedy zaistnieje dane zachowanie powinni kara\u0107 psa. W opisywanym przypadku konsekwencji brakowa\u0142o, pies raz swobodnie przebywa\u0142 w kuchni a raz by\u0142 za to karcony, zwykle przez m\u0119\u017ca. Brak konsekwencji powoduje, \u017ce pies b\u0119dzie dalej pr\u00f3bowa\u0142, szczeg\u00f3lnie je\u017celi wcze\u015bniej udawa\u0142o mu si\u0119 zdoby\u0107 jedzenie z blatu lub lod\u00f3wki.<\/p>\n
\u201eSpe\u0142nienie powy\u017cszych kryteri\u00f3w jest mo\u017cliwe praktycznie tylko w warunkach laboratoryjnych”[11]<\/p>\n
Niestety karanie (szczeg\u00f3lnie w nieumiej\u0119tny spos\u00f3b) niesie za sob\u0105 wiele skutk\u00f3w ubocznych. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 przypadkowi Belli podzieli\u0142am je na trzy kategorie, ze wzgl\u0119du na sfer\u0119 kt\u00f3rej dotycz\u0105:<\/p>\n
1. Skutki wywieraj\u0105ce wp\u0142yw na dalszy proces nauki\/treningu psa<\/p>\n
2. Skutki wywieraj\u0105ce wp\u0142yw na stosunki w\u0142a\u015bciciel-pies<\/p>\n
3. Skutki wywieraj\u0105ce wp\u0142yw na kondycje psychiczn\u0105 i fizyczn\u0105 zwierz\u0119cia<\/p>\n
W jaki spos\u00f3b kara mo\u017ce mie\u0107 wp\u0142yw na procesy przyswajania nauki przez psa? W\u0142a\u015bciciele wspomnieli, i\u017c maj\u0105 problem z u\u0142o\u017ceniem Belli, jak stwierdzili – jest uparta. Rzeczywi\u015bcie, przy pr\u00f3bach poszczeg\u00f3lnych komend: siad, waruj, suka prezentowa\u0142a ca\u0142y zestaw sygna\u0142\u00f3w uspokajaj\u0105cych. \u201eNo tak – raz karc\u0105 za siadanie w kuchni, a raz naciskaj\u0105 na m\u00f3j zad po czym dostaj\u0119 smako\u0142yka, nie wiem o co chodzi ale na wszelki wypadek nie b\u0119d\u0119 robi\u0107 nic – troch\u0119 si\u0119 denerwuj\u0119, mo\u017ce drapanie za uchem pomo\u017ce roz\u0142adowa\u0107 napi\u0119cie…” Na podstawie przedstawionego przypadku mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce kara z definicji nie uczy niczego nowego, hamuje uczenie si\u0119, powoduje zawieszenie reakcji ale jej nie zmienia. Pies staje si\u0119 ofiar\u0105 a nie \u015bwiadomym uczestnikiem procesu nauki a post\u0119p jest powolny[12] Bella jest zestresowana a negatywne stany umys\u0142u nie sprzyjaj\u0105 nauce.[13] Kara tak\u017ce cz\u0119sto wygasza og\u00f3lnie i zwierze zniech\u0119ca si\u0119 do eksperymentowania z r\u00f3\u017cnymi zachowaniami, co bardzo utrudnia szkolenie[14].<\/p>\n
A co sta\u0142o si\u0119 w \u201epsio-ludzkiej” sforze, w kt\u00f3rej suczce przysz\u0142o \u017cy\u0107? Ze strony w\u0142a\u015bcicieli pojawi\u0142a si\u0119 agresja – to wyra\u017any sygna\u0142 dla psa, \u017ce jej stosowanie w stadzie jest dopuszczalne. Zapyta\u0142am w\u0142a\u015bciciela co si\u0119 sta\u0142o po tym jak po raz pierwszy go ugryz\u0142a. Odpowied\u017a: \u201eno jak to, najpierw pobieg\u0142em do \u0142azienki zdezynfekowa\u0107 r\u0119k\u0119, a potem sowicie ukara\u0142em psa”, da\u0142a mi jasny obraz sytuacji i tego co mog\u0142o zaistnie\u0107 w \u201e\u015bwiadomo\u015bci” psa potem. Z perspektywy psa – zastosowana strategia jak\u0105 by\u0142 atak poskutkowa\u0142a – zagro\u017cenie min\u0119\u0142o (to nic, \u017ce potem psu si\u0119 oberwa\u0142o, poniewa\u017c i tak nie skojarzy\u0142 on lania z sytuacj\u0105 sprzed dziesi\u0119ciu minut), a skoro taktyka poskutkowa\u0142a, zachowanie zosta\u0142o wzmocnione. St\u0105d te\u017c p\u00f3\u017aniejsze ataki agresji. Karanie wp\u0142ywa na zachowanie opiekuna, najcz\u0119\u015bciej pogarszaj\u0105c je oraz powoduj\u0105c k\u0142opoty z zachowaniem zwierz\u0119cia. Istnieje prawdopodobie\u0144stwo wzrostu niepokoju, mo\u017cliwo\u015b\u0107 pogorszenia stosunk\u00f3w z w\u0142a\u015bcicielem, kiedy kara kojarzona jest z osob\u0105, kt\u00f3ra ja wymierza. W m\u00f3zgu zwierz\u0119cia pojawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce skojarzenie cz\u0142owiek ->kara, b\u00f3l i l\u0119k.[15] Widok w\u0142a\u015bciciela powoduje negatywn\u0105 reakcj\u0119 emocjonaln\u0105. Kara ani zagro\u017cenie nie uczy obiektu zmiany niew\u0142a\u015bciwego zachowania, uczy natomiast pr\u00f3bowa\u0107 nie da\u0107 si\u0119 z\u0142apa\u0107.<\/p>\n
Co si\u0119 dzieje z kondycj\u0105 psychiczn\u0105 i fizyczna karanego psa? Obserwowana suczka jest wyra\u017anie napi\u0119ta i zestresowana. Nie spotka\u0142am jeszcze psa, kt\u00f3ry zaprezentowa\u0142, w tak kr\u00f3tkim czasie, tak bogaty wachlarz sygna\u0142\u00f3w uspokajaj\u0105cych. Suczka jest niespokojna, non stop chodzi, dyszy a czasem nawet id\u0105c, oddaje mocz. Kara wywo\u0142uje wiele emocji i mo\u017ce prowadzi\u0107 do zachowa\u0144 l\u0119kowych, nieprzewidywalnych reakcji, zachowa\u0144 unikowych oraz wyuczonej bezradno\u015bci.<\/p>\n
Zagro\u017cenie powoduje, \u017ce zwi\u0119ksza si\u0119 cz\u0119sto\u015b\u0107 akcji serca, rozszerzaj\u0105 si\u0119 naczynia krwiono\u015bne serca a wszystkie te reakcje pojawiaj\u0105 si\u0119 aby przygotowa\u0107 cia\u0142o psa na przetrwanie zagro\u017cenia. Noradrenalina aktywuje system odpowiedzialny za atak i ucieczk\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105c pobudzenie i wzburzenie. Strategia jak\u0105 wybierze pies w obliczu zagro\u017cenia zale\u017cy od jego temperamentu i wcze\u015bniejszych do\u015bwiadcze\u0144. Zwierz\u0119ta wykorzystuj\u0105 jedno lub wi\u0119cej z pi\u0119ciu specyficznych zachowa\u0144: walk\u0119, ucieczk\u0119, zastygni\u0119cie w bezruchu, omdlenie lub \u201eflirt”. Bella wiele razy ucieka\u0142a z kuchni, jednak gdy z zaskoczenia zosta\u0142a uchwycona za kark – ugryz\u0142a. Psy t\u0105 strategi\u0119 wybieraj\u0105 niezwykle rzadko – kiedy wszystkie inne zawiod\u0105 a zwierze znajduje si\u0119 w opresji. \u201eZwierze musi odpowiada\u0107 na wp\u0142ywy swojego \u015brodowiska przez zaanga\u017cowanie ca\u0142ej kombinacji zachowa\u0144 zwi\u0105zanych z d\u0105\u017ceniem i unikaniem. To z kolei jest zale\u017cne od wra\u017cliwo\u015bci emocjonalnej na zdarzenia zachodz\u0105ce w \u015brodowisku i stanowi rezultat uczenia si\u0119 w odpowiedzi na konsekwencje tych zachowa\u0144”.[16]Bella podejmuje eksperymenty z r\u00f3\u017cnymi strategiami zachowania, i wielkim zagro\u017ceniem jest dla niej to czego teraz si\u0119 uczy.<\/p>\n
Ko\u0144cz\u0105c pozwol\u0119 sobie po raz kolejny przytoczy\u0107 niniejszy cytat: \u201eKara definiowana jest nie jako konkretne dzia\u0142anie, lecz poprzez wp\u0142yw, jaki wywiera na zachowanie psa. Ma zmniejszy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia w przysz\u0142o\u015bci niechcianego zachowania i obni\u017cy\u0107 jego intensywno\u015b\u0107.”[17]Jej celem jest wygaszenie niepo\u017c\u0105danego zachowania i zmiana schemat\u00f3w zachowania w danej sytuacji. Na Bell\u0119 krzyczano, a kiedy to nie przynosi\u0142o rezultatu dostawa\u0142a klapsa. Po czym nast\u0119pnym razem i tak wchodzi\u0142a do kuchni poszpera\u0107 po blatach. W zwi\u0105zku z tym je\u017celi dzia\u0142ania w\u0142a\u015bciciela, w celu wyeliminowania danego zachowania nie przynios\u0142y \u017cadnych efekt\u00f3w, czy taka taktyk\u0119 wychowawcz\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 kar\u0105 czy zwyk\u0142ym zn\u0119caniem si\u0119? Skuteczna kara musi by\u0107 konsekwentna, intensywna i natychmiastowa a spe\u0142nienie tych kryteri\u00f3w jest mo\u017cliwe tylko w warunkach laboratoryjnych. Dlaczego wiec tak wielu ludzi stosuje kary i jest przekonanych do ich funkcji wychowawczej? Ot\u00f3\u017c je\u017celi czasami dociera do obiektu za jakie zachowanie zosta\u0142 ukarany i towarzyszy temu silny strach przed kar\u0105, umacniamy si\u0119 w naszym przekonaniu o skuteczno\u015bci kary. Niejednokrotnie spotykam si\u0119 z w\u0142a\u015bcicielami, kt\u00f3rzy s\u0105 wr\u0119cz pewni, \u017ce ich pupil wie, \u017ce \u201e\u017ale zrobi\u0142” i czuje si\u0119 winny. Je\u017celi kara spe\u0142nia swoje zadanie skutecznie podtrzymuj\u0105c wyst\u0119powanie zachowania, mamy do czynienia ze wzmocnieniem dzia\u0142a\u0144 karz\u0105cego, kt\u00f3ry b\u0119dzie dalej d\u0105\u017cy\u0142 do stosowania kary[18]. W obrazowanym przeze mnie przypadku kara nie by\u0142a skuteczna – nie zmieni\u0142a zachowania suczki a wr\u0119cz przeciwnie spowodowa\u0142a, \u017ce Bella sta\u0142a si\u0119 psem wycofanym, unikaj\u0105cym swoich w\u0142a\u015bcicieli. Z mojego punktu widzenia niestety ta cienka granica zosta\u0142a przekroczona.<\/p>\n
Autor: Edyta Gajewska<\/strong><\/p>\n \n LITERATURA:<\/p>\n Ksi\u0105\u017cki:<\/p>\n 1. \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Galaktyka<\/p>\n 2. \u201eNajpierw wytresuj kurczaka”, Karen Pryor, Media Rodzinna<\/p>\n 3. \u201eOkiem Psa”, John Fisher, Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Rolnicze i Le\u015bne<\/p>\n 4. \u201eTajemnice psiego umys\u0142u”, Stanley Coren, Galaktyka<\/p>\n Miesi\u0119czniki:<\/p>\n 1. Miesi\u0119cznik \u201eM\u00f3j Pies”, 2\/2009 (209).<\/p>\n Kwartalniki:<\/p>\n 1. Kwartalnik Ma\u0142opolskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Krakowie „Hejna\u0142 O\u015bwiatowy” nr 4\/70\/2006<\/p>\n Kursy:<\/p>\n 1. Kurs dyplomowy COAPE, Praktyczne aspekty zachowa\u0144 i szkolenia zwierz\u0105t domowych, Modu\u0142 2<\/p>\n Strony internetowe:<\/p>\n 1. http:\/\/www.dogs.gd.pl<\/p>\n [1] Kwartalnik Ma\u0142opolskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Krakowie „Hejna\u0142 O\u015bwiatowy” nr 4\/70\/2006. Krzysztof Polak – CZYN I KARA. SPOJRZENIE Z PERSPEKTYWY PEDAGOGA<\/p>\n [2] Miesi\u0119cznik \u201eM\u00f3j Pies”, 2\/2009 (209), str. 36; Artyku\u0142: \u201eKary bez wyrzut\u00f3w sumienia”, Krzysztof Nawrocki<\/p>\n [3] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 182.<\/p>\n [4] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 182.<\/p>\n [5] Miesi\u0119cznik \u201eM\u00f3j Pies”, 2\/2009 (209), str. 36; Artyku\u0142: \u201eKary bez wyrzut\u00f3w sumienia”, Krzysztof Nawrocki<\/p>\n [6] \u201eNajpierw wytresuj kurczaka”, Karen Pryor, Rozdzia\u0142 4; str. 145.<\/p>\n [7] \u201eNajpierw wytresuj kurczaka”, Karen Pryor, Rozdzia\u0142 1; str. 25.<\/p>\n [8] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 221.<\/p>\n [9] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 221.<\/p>\n [10] \u201eOkiem Psa”, John Fisher, Rozdzia\u0142 5, str. 51.<\/p>\n [11] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 221.<\/p>\n [12] \u201ePies i Cz\u0142owiek. Jak \u017cy\u0107 zgodnie pod jednym dachem”, Jean Donaldson, Rozdzia\u0142 5, str. 205.<\/p>\n [13] \u201eNajpierw wytresuj kurczaka”, Karen Pryor, Rozdzia\u0142 1; str. 141.<\/p>\n [14] http:\/\/www.dogs.gd.pl\/kliker\/teoria\/teorie_uczenia.html<\/p>\n [15] \u201eTajemnice psiego umys\u0142u”, Stanley Coren, Rozdzia\u0142 11, str. 196<\/p>\n [16] Kurs dyplomowy COAPE, Praktyczne aspekty zachowa\u0144 i szkolenia zwierz\u0105t domowych, Modu\u0142 2, str. 1<\/p>\n [17] Miesi\u0119cznik \u201eM\u00f3j Pies”, 2\/2009 (209), str. 36; Artyku\u0142: \u201eKary bez wyrzut\u00f3w sumienia”, Krzysztof Nawrocki<\/p>\n [18] \u201eNajpierw wytresuj kurczaka”, Karen Pryor, Rozdzia\u0142 1; str. 141.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201eKara to naturalna konsekwencja uniwersalnej wyk\u0142adni zwi\u0105zku mi\u0119dzy czynem i odpowiedzialno\u015bci\u0105 za jego skutki. To przedmiot powszechnej zgody, wpisanej w wi\u0119kszo\u015b\u0107 istniej\u0105cych system\u00f3w normatywnych. Dla wielu to tak\u017ce przejaw respektowania zasady sprawiedliwo\u015bci. Jest wina, musi pojawi\u0107 si\u0119 kara. I to adekwatna do czynu. Wydaje si\u0119 to oczywiste. Takie s\u0105 powszechne intuicje”[1] A jednak poznanie intuicyjne […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-731","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/731","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=731"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/731\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=731"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=731"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.wlochata-pasja.com.pl\/de\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=731"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}